آئین‌نامه اجرائی قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست.
مصوب 1354,12,03با اصلاحات و الحاقات بعدی

هیئت وزیران در جلسه مورخ 3/12/1354 بنا به پیشنهاد شماره 2092ـ94 مورخ 3/10/1354 سازمان حفاظت محیط‌زیست به استناد ماده 21 قانون حفاظت و بهسازی محیط ‌زیست آئین‌نامه اجرائی قانون حفاظت و بهسازی محیط‌ زیست را به شرح زیر تصویب نمودند:

فصل اول ـ تعاریف

ماده 1ـ سازمان حفاظت محیط زیست و شورایعالی حفاظت محیط زیست در این آئین‌نامه بترتیب سازمان و شورایعالی نامیده میشوند.

ماده 2ـ پارک ملی به محدوده ای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل و مرتع و بیشه‌های طبیعی و اراضی جنگلی و دشت و آب و کوهستان اطلاق میشود که نمایانگر نمونه‌های برجسته‌ای از مظاهر طبیعی ایران باشد و بمنظور حفظ همیشگی وضع زندگی و طبیعی آن و همچنین ایجاد محیط مناسب برای تکثیر و پرورش جانوران وحشی و رشد رستنیها در شرایط کاملا طبیعی تحت حفاظت قرار میگیرد.

ماده 3ـ آثار طبیعی ملی عبارت از پدیده‌های نمونه و نادر گیاهی یا حیوانی یا اشکال یا مناظر کم نظیر و کیفیات ویژه طبیعی زمین یا درختان کهنسال یادگار تاریخی میباشد که با منظور داشتن محدوده متناسبی تحت حفاظت قرار میگیرد.

ماده 4ـ پناهگاه حیات وحش به محدوده ای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل و مرتع و دشت و آب و کوهستان اطلاق میشود که دارای زیستگاه‌ههای طبیعی نمونه و شرایط اقلیمی ‌خاص برای جانوران وحشی بوده و بمنظور حفظ و یا احیاء این زیستگاهها تحت حفاظت قرار میگیرد.

ماده 5ـ منطقه حفاظت شده به محدوده ای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل و مرتع و دشت و آب و کوهستان اطلاق میشود که از لحاظ ضرورت حفظ و تکثیر نسل جانوران وحشی یا حفظ و یا احیاء رستنیها و وضع طبیعی آن دارای اهمیت خاصی بوده و تحت حفاظت قرار میگیرد.

فصل دوم ـ مقررات مربوط به پارکهای ملی ـ آثار طبیعی ملی ـ
پناهگاه حیات وحش و مناطق حفاظت شده

ماده 6ـ هرگونه پیشنهاد برای تعیین مناطق مذکور در بند‌الف ماده 3 قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست به پیشنهاد سازمان و با رعایت شرایط ذیل صورت میگیرد:
الف ـ مشخص نمودن حدود دقیق منطقه موردنظر و ارائه نقشه آن در مقیاس مناسب.
ب ـ توجیه پیشنهاد و تطبیق وضع طبیعی منطقه پیشنهادی با تعاریف مربوط بهر منطقه.

ماده 7ـ تیراندازی و شکار در پارکهای ملی ممنوع است. در موارد استثنائی که مقتضیات حفظ نسل جانوران وحشی ایجاب نماید سازمان میتواند توسط مأمورین خود برحسب مورد اقدامات لازم معمول دارد.

تبصره (الحاقی 02/03/1369)- شکارقوچ و میش در جزیره کبودان ( قویون داغی ) واقع در پارک ملی دریاچه ارومیه از ممنوعیت مقرر در این ماده مستثنی است .

ماده 8ـ تعلیف احشام و قطع اشجار و بوته کنی و بطور کلی هر عملی که موجب از بین رفتن رستینها باشد در پارکهای ملی و آثار طبیعی ملی ممنوع است. در موارد ضروری بمنظور حفظ حیات جنگل و بهسازی پارکهای ملی و آثار طبیعی ملی یا مطالعات علمی ‌و زمین شناسی مجاز بر حسب مورد با رعایت مقررات قانون حفاظت و بهره‌برداری ازجنگلها و مراتع توسط سازمان جنگلها و مراتع کشور و یا سازمان حفاظت محیط زیست و یا مؤسسه و یا شخص ذیربط اقدام خواهد شد.

تبصره ـ احشام وارد شده در پارکهای ملی و آثار طبیعی ملی توسط مأمورین سازمان از این مناطق اخراج و مسئول مربوط طبق مقررات تحت تعقیب قرار خواهد گرفت.

ماده 9ـ تجدید یا نمدید پروانه‌های اکتشاف و بهره‌برداری صادره برای معادن واقع در پارکهای ملی و آثار طبیعی ملی ممنوع میباشد.

ماده 10ـ ورود بمناطق مذکور در بند‌الف ماده 3 قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست و عبور از آنها باستثنای جاده‌های عمومی‌ تابع دستورالعمل سازمان خواهد بود.

ماده 11ـ قطعی اشجار و بوته کنی و خارزنی و ذغال گیری و بطور کلی هر عملی که موجب از بین رفتن رستنیها شود در پناهگاههای حیات وحش و مناطق حفاظت شده که اراضی آن متعلق به دولت باشد بدون اجازه ممنوع است.

تبصره 1ـ اجرای طرحهای مجاز صنعتی و معدنی در پناهگاههای حیات وحش و مناطق حفاظت شده با رعایت مقررات مربوط از شمول این ماده مستثنی است.

تبصره 2ـ تعلیف احشام از لحاظ کمیت و کیفیت در پناهگاههای حیات وحش و مناطق حفاظت شده تابع ضوابطی است که با توافق سازمان جنگلها و مراتع کشور و سازمان تهیه خواهد شد.

تبصره 3ـ ورود و تعلیف احشام بدون پروانه یا زاید بر پروانه در پناهگاههای حیات وحش و مناطق حفاظت شده بر خلاف مقررات موضوع این ماده ممنوع میباشد اینگونه احشام توسط مأمورین سازمان از منطقه اخراج و با مسئول مربوط طبق مقررات عمل خواهد شد.

تبصره 4 - مبادرت به شکار یا صید در پناهگاههای حیات وحش و مناطق و رودخانه‌های حفاظت شده موکول به تحصیل پروانه ویژه از سازمان می‌باشد.

ماده 12ـ وزارتخانه‌ها و مؤسسات و شرکتهای دولتی با موافقت سازمان مجازند مطالعات و بررسیها و عملیات مورد نیاز را در حدود وظائف قانونی خاص خود در مناطق مذکور دربند ‌الف ماده 3 قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست انجام دهند.

فصل سوم ـ مقررات مربوط باجرای مواد 19 و 20 قانون حفاظت
و بهسازی محیط زیست

ماده 13ـ حدود مناطق مذکور در مواد 19 و 20 قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست توسط شورایعالی تعیین و از طرف سازمان آگهی خواهد شد.

ماده 14ـ تعیین مناطق موضوع ماده 19 قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست منوط بحصول حداقل یکی از شرایط و ضوابط ذیل میباشد:
الف ـ وجود یک یا چند منبع مولد ‌آلودگی در منطقه که محیط را آالوده و یا در معرض‌ آلودگی قرارمیدهد.
ب ـ بسبب فعالیتهای مختلف انسانی از قبیل صنعتی و کشاورزی و تجاری اثرات نامطلوب یا ددیگرگونی در محیط زیست و یا وضع طبیعی منطقه حاصل شده یا در معرض اینگونه خطرات قرار گرفته باشد.
ج ـ وجود مراکز جمعیتی در منطقه و ضرورت پیشگیری از ایجاد‌ آلودگیهای مضر به بهداشت و سلامت مردم.
د ـ قرارداشتن یک یا پند پارک ملی یا آثار طبیعی ملی یا پناهگاه حیات وحش و یا منطقه حفاظت شده در جوار یا داخل منطقه بمنظور پیشگیری از دیگرگونی و تخریب وضع خاص طبیعی مناطق چهارگانه مذکور.

ماده 15ـ احراز هر یک از شرایط و ضوابط موضوع ماده14 این آئین‌نامه با سازمان میباشد.

ماده 16ـ پس از لازم‌الاجراء شدن مقررات مواد 11 و 12 قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست در صورتیکه صاحب یا مسئول کارخانه و یا کارگاهی که موجبات‌ آلودگی محیط زیست را فراهم مینماید با دلائل و مدارک قابل قبول سازمان اثبات نماید که ظرف مهلت مقرر در اخطار سازمان رفع آالودگی عملی نمیباشد سازمان مجاز است فقط برای یکبار مهلت اضافی برای اینگونه کارخانجات و کارگاهها قائل شود.

ماده 17ـ محول نمودن اجرای مقررات مواد 11 و 12 و 13 قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست بشهرداریها یا هر سازمان دولتی ذیربط در صورتی امکان‌پذیر است که قبلا مناطق مورد نظر طبق ماده 19 قانون مذکور تعیین و اعلام شده باشد.

ماده 18ـ در صورتیکه باستناد ماده 20 قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست اجرای قسمتی از وظایف و اختیارات سازمان نسبت باجرای مواد 11 و 12 و 13 قانون مذکور بشهرداریها و یا هر سازمان دولتی ذیربط محول گردد. سازمان مراتب را برحسب مورد کتباً بمراجع مربوط اعلام خواهد داشت.

ماده 19ـ وظائف و اختیاراتی که طبق ماده 18 این آئین نامه به شهرداریها یا سازمانهای ذیربط دولتی محول میگردد باید بطور تفکیک تعیین و مشخص شده باشد.

فصل چهارم ـ شورایعالی حفاظت محیط زیست

ماده 20ـ دعوت برای تشکیل جلسات شورایعالی پس از موافقت رئیس شورا توسط دبیر شورا بعمل میآید. رسمیت جلسات شورایعالی موکول بحضور لااقل ده نفر از اعضاء میباشد. تصمیمات شورایعالی با رأی موافق حداقل هشت نفر از اعضای حاضر در جلسه قطعی است.

ماده 21ـ کلیه امور اداری شورایعالی توسط دبیر خانه شورا که زیر نظر ردیس سازمان اداره میگردد انجام خواهد شد. کارمندان دبیرخانه شورایعالی از میان کارکنان سازمان توسط رئیس سازمان انتخاب میشوند.
شرح وظائف دبیرخانه شورایعالی به پیشنهاد رئیس سازمان به تصویب شورایعالی خواهد رسید.

فصل پنجم ـ مقررات اجرای برنامه‌های آموزش حفاظت و بهسازی محیط زیست

ماده 22ـ سازمان بمنظور تنویر و هدایت افکار عمومی‌ در زمینه حفظ و بهسازی محیط زیست برنامه‌های آموزشی خاصی تنظیم و بمرحله اجراء خواهد گذاشت.

ماده 23ـ سازمان ترتیبی اتخاذ خواهد نمود که با همکاری مراجع ذیربط در برنامه‌های درسی دوره‌های ابتدائی ـ راهنمائی ـ متوسطه و عالی مسائل مربوط بلزوم و نحوه حفظ و بهساسزی محیط زیست گنجانیده شود.

ماده 24ـ سازمان میتواند با تصویب شورایعالی و کسب اجازه از مراجع قانونی مربوط جهت آموزش مؤسسات و آموزشگاه‌های خاصی در زمینه حفاظت و بهسازی محیط زیست دایر نماید.

ماده 25ـ سازمان میتواند درصورت درخواست سازمانها و مؤسسات کشور اعم از دولتی و خصوصی در زمینه آموزش کارکنان آنها نسبت به تهیه و تنظیم و اجرای برنامه‌های آموزشی مربوط به مسائل حفاظت و بهسازی محیط زیست اقدام نماید.

ماده 26ـ بمنظور جلب نیروی انسانی متخصص سازمان میتواند به دانشجویان برجسته ایرانی که در دانشگاه‌ها و مؤسسات عالی آموزشی داخل یا خارج از کشور در رشته‌های مورد نیاز سازمان بتحصیل اشتغال دارند با توجه بقانون تأمین وسائل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوب مرداد ماه 1353 و آئین‌نامه اجرائی آن سالانه تعدادی بورس تحصیلی اختصاص دهد.

فصل ششم ـ گارد محیط زیست

ماده 27ـ گارد محیط زیست متشکل است از محیط بان و محیط دار که ‌هر یک دارای درجات و علائم مشخصی میباشند.

ماده 28ـ گارد محیط زیست دارای لباس متحدالشکل و تجهیزات لازم میباشد.

ماده 29ـ نوع لباس و تجهیزات و علائم و نشانهای تشویقی گارد محیط زیست توسط سازمان تعیین خواهد شد.

ماده 30ـ کلیه امور استخدامی‌گارد محیط زیست از قبیل تعیین درجات، شرایط ارتقاء و مقررات انضباطی در آئین نامه استخدامی‌ سازمان تعیین خواهد شد.

ماده 31ـ دستورالعمل خدمتی گارد محیط زیست توسط سازمان تهیه و بموقع اجراء گذارده خواهد شد.

ماده 32ـ افراد گارد محیط زیست به سلاح مناسبی که نوع آن با موافقت وزارت جنگ تعیین میشود مجهز میگردند.

ماده 33ـ سازمان مکلف است دوره‌های آموزشی لازم برای مأموریتی که باید در گارد محیط زیست انجام وظیفه نمایند دائر کند.

ماده 34ـ در صورتیکه اجرای قسمتهائی از مقررات این فصل مستلزم کسب موافقت ستاد بزرگ ارتشتاران باشد سازمان در این زمینه اقدام خواهد کرد.

فصل هفتم ـ مقررات مربوط بباغهای وحش و موزه ملی تاریخ طبیعی

ماده 35ـ ایجاد باغ وحش در هر یک از نقاط کشور مستلزم تحصیل پروانه از سازمان میباشد. ضوابط و مقررات مربوط به باغ‌های وحش توسط سازمان تعیین خواهد شد. صاحبان یا مسئولان باغهای وحش موجود مکلف به دریافت پروانه و رعایت ضوابط و مقررات مربوط میباشند.

ماده 36ـ سازمان میتواند برای ایجاد باغ وحش با شهرداری‌ها مشارکت و همکاری نماید.

ماده 37ـ سازمان نسبت به ایجاد موزه ملی تاریخ طبیعی ایران در تهران اقدام و در صورت لزوم شعبی نیز در نقاط مناسب کشور تأسیس خواهد نمود.

ماده 38ـ بمنظور تکمیل موزه ملی تاریخ طبیعی ایران ضوابط زیر در مورد جمع آوری و حفظ فسیلها و بقایای جانوران و گیاهان دوره‌های پیشین مقرر میگردد:
الف ـ هر شخصی که از وجود فسیلها و بقایای جانوران و گیاهان دوره‌های پیشین در هر نقطه از کشور مطلع یا آثاری از آنها کشف یا بدست آورد در قبال تحویل و ارائه آن به سازمان چنانچه از نظر علمی ‌حائز اهمیت باشد جایزه متناسبی دریافت خواهد داشت.
ب ـ صدور فسیلها و بقایای جانوران و گیاهان دوره‌های پیشین از ایران تابع ضوابطی است که سازمان و وزارت فرهنگ و هنر و سازمان زمین شناسی کشور تعیین مینمایند.
ج ـ سازمان با رعایت مقررات مربوط به حفاظت آثار تاریخی و باستانی و حفظ حقوق اشخاص مجاز است بمنظور کشف و گردآوری فسیلها و بقایای جانوران و گیاهان دوران پیشین هر یک از مناطق کشور را بررسی و حفاری و در صورت لزوم ضمن تعیین حدود و اعلام مراتب حفظ و نگاهداری نماید.

ماده 39ـ وزارتخانه‌ها و مؤسسات و شرکتهای دولتی و وابسته بدولت در صورتیکه در اجرای وظائف و طرحهای خود بمناطقی که دارای آثاری از فسلیها و بقایای جانوران و گیاهان دوران پیشین باشند برخورد نمایند مراتب را به سازمان اعلام و در مورد حفظ و جمع‌آوری اینگونه آثار که دارای ارزش علمی‌ باشند با سازمان همکاری و تشریک مساعی خواهند نمود.

ماده 40ـ سازمان مجاز است بمنظور تکمیل موزه ملی تاریخ طبیعی ایران با مؤسسات مشابه خارجی و بین‌المللی در زمینه ‌همکاریهای علمی ‌و فنی و مبادله فسیل و بقایای جانوران و گیاهان با تصویب شورایعالی قرارداد‌های لازم منعقد نماید.

ماده 41ـ وزارتخانه‌ها و مؤسسات دولتی و وابسته به دولت و دانشگاهها و مؤسسات آموزشی و موزه‌ها در مورد اجرای ضوابط مربوط به این فصل با سازمان همکاری و تشریک مساعی خواهند نمود.

ماده 42ـ سازمان، فسیلها و بقایای جانوران و گیاهان دوره‌های پیشین را که دانشگاهها و مؤسسات آموزشی و علمی ‌کشور جهت تحقیقات و بررسیهای علمی‌ نیاز دارند در صورت امکان تأمین خواهد نمود.

فصل هشتم ـ بودجه و امور مالی سازمان

ماده 43ـ اعتبارات سازمان که بعنوان کمک در بودجه کل کشور منظور و تخصیص داده میشود، براساس بودجه تفصیلی که بتصویب شورایعالی میرسد بمصرف خواهد رسید.

ماده 44ـ تا زمانیکه بودجه تفصیلی سازمان از لحاظ فصول و مواد به تصویب شورایعالی نرسیده است سازمان میتواند با اجازه شورایعالی هر ماهه به میزان یک دوازدهم اعتبارات مصوب در بودجه عمومی ‌کل کشور که تخصیص یافته است بمصرف هزینه‌های مربوط رسانیده و بشورایعالی گزارش نماید.

ماده 45ـ سازمان از لحاظ معاملات تابع قانون محاسبات عمومی‌و آئین‌نامه معاملات دولتی میباشد.

فصل نهم ـ متفرقه

ماده 46ـ اعطاء جایزه باشخاص و مؤسساتی که بنحوی از انحاء به حفاظت و بهسازی محیط زیست تابع مقرراتی است که بتصویب شورایعالی میرسد.

ماده 47ـ سازمان دامپزشکی کشور در زمینه کنترل بیماریهای واگیر بین جانوران وحشی و اهلی و سایر امور مربوط به بهداشت حیوانات طبق ضوابطی که توسط دو سازمان تنظیم میشود همکاریهای لازمه را با سازمان معمول خواهد داشت.

ماده 48ـ سازمان جنگلها و مراتع کشور ضوابط مذکور در ماده 47 را در مورد صدور پروانه تعلیف مراعات و برحسب مورد در تنظیم و اجراء اینگونه ضوابط با سازمان همکاری خواهد نمود.

ماده 49 - از زمان تصویب این اصلاحیه کلیه مواد مغایر با آن در آئین‌نامه اجرایی قانون شکار و صید مصوب 9/10/1346 لغو و آئین‌نامه اجرایی قانون‌ حفاظت و بهسازی محیط‌ زیست با اصلاحات به عمل آمده جایگزین آن می‌شود.

وزیر مشاور و معاون اجرائی نخست وزیر ـ‌‌ هادی هدایتی