آیین‏نامه و مقررات حفاظتی ماشینهای افزار (ماشین مته‌، ماشین توتراش‌، ماشین تراش)
مصوب 1348,02,01

فصل اول

تعریف
الف ـ ماشین مته ماشین ابزاریست که روی محور گردنده آن ابزارهای برنده یا نوک تیز یا شیاردار سوار شده است که برای سوراخ کردن فلز یا چوب یا مواد دیگر بکار میرود.
همچنین میتوان با استفاده از ابزارهای مخصوص عمل کام درآری ـ فرزکاری ـ توتراشی ـ جاخالی کردن (‌عقب نشینی در داخل سوراخ‌) و قلاویز زدن را انجام داد.
ب ـ ماشین تو تراش ماشین ابزاریست که روی محور حامل ابزار تراش آن تیغه توتراشی نصب میشود و برای گشاد کردن سوراخ در فلز یا تمام کردن تراش سطح داخل بکار میرود.
همچنین ممکن است دارای محورهای گردنده حامل ابزار مخصوص سوراخ گیری در چوب ومواد نرم دیگر باشد.
ج ـ ماشین تراش ماشینی است مخصوص تراشیدن سطوح استوانه ای یا در آوردن پیچ که دارای محور افقی یا قائم دوار میباشد (محور3نظام یا 4 نظام) و قطعه کار فلزی یا چوبی روی آن بسته شده و با آن میگردد. در ضمن میتوان با نصب ابزارهای مخصوص از این دستگاه برای توتراشی. سوراخ گیری‌. حدیده کردن. آج دادن و پیچ تراشی استفاده کرد.

مقررات

ماده 1 ـ چرخ دنده‌ها‌- محورهای حامل ابزار تراش‌. پیوستهای میل گاردان و محورماشین مته و ماشین توتراش و ماشین تراش باید دارای حفاظ باشد.

ماده 2 ـ اگر در ماشینهای مته‌، تراش‌، توتراش برای تغییر دادن سرعت 3 نظام و سرعت پیشروی از فلکه تسمه پله‏ای استفاده شود تسمه‌ها و فلکه‌ها باید بر طبق آئیننامه حفاظت وسائل انتقال نیرو حفاظ‌گذاری شود.

ماده 3 ـ اگر در ماشینهای مته‌، تراش‌، توتراش وزنه تعادلی بکار رفته باشد باید این وزنه‌ها بطور محکم به بازوی وزنه تعادلی متصل شود و اگر وزنه تعادلی بوسیله زنجیر یا کابل معلق باشد باید تا سطح زمین بوسیله حفاظ‌های مناسب محفوظ شود.

ماده 4 ـ سه نظام ماشین مخصوص مته و توتراشی چوب باید بدون زائده و برجستگی باشد.

ماده 5 ـ در ماشینهای مته افقی تک محوره ساده که روی آن مته‌، قلم توتراشی و قلاویز برای کارهای فلز تراشی یا سوراخ کردن قطعات چوب نصب میشود باید قسمتی از آن که با قطعه کار در تماس نمیباشد حفاظ‌گذاری شود.

ماده 6 ـ در ماشینهای مته قائم یا شعاعی تک محوره ساده که روی آن مته‌، قلم توتراشی یا قلاویز برای کارهای فلز تراشی یا سوراخ کردن چوب نصب میشود باید ابزارهای فوق‌الذکر بطور موثر حفاظ گذاری شود.

ماده 7 ـ سر محور فرمان مته‌های شعاعی باید حفاظ گذاری شود.

ماده 8 ـ برای جلوگیری از چرخش قطعه کار با مته‌، میز کار باید دارای پیچ‌های محکم کننده یا گیره یا سایر وسایل مشابه برای ثابت نگاهداشتن قطعه کار باشد.

ماده 9 ـ در ماشینهای توتراشی قائم میز دوار افقی که کار روی آن نصب شده باید بوسیله حفاظهائی که تا رأس قطعه کار ادامه داشته و روی بدنه ثابت دستگاه نصب شده محفوظ گردد تا از خطر مجروح شدن کارگری بوسیله زوائد قطعه کار جلوگیری شود.

ماده 10 ـ پیچ قطعه ‌همراه بر در ماشینهای تراش افقی باید در خزینه بوده یا طوری تعبیه شده باشد که ایجاد برجستگی و زائده ننماید.

ماده 11 ـ ماشینهای تراش افقی باید مجهز به ترمزهای خود کار باشد تا کارگر مجبور نشود دست خود را برای متوقف کردن سه نظام یا صفحه کارگیر روی آن قرار دهد.

ماده 12 ـ صفحات کارگیر افقی در ماشینهای تراش قائم باید برطبق ماده 9 ماده 9 این آئیننامه حفاظ گذاری شده باشد.

ماده 13 ـ در ماشینهای تراش رولور و ماشینهای دیگری که برای تراش میله‌های بلند بکار میرود وقسمتی از میله از (پشت دستگاه) خارج میگردد قسمت مزبور باید بوسیله لوله‏ایکه توسط پایه‌های محکم بزمین متصل شده است حفاظ گذاری گردد.

ماده 14 ـ ماشینهای تراش خود کار و ماشینهای مشابه آن باید دارای صفحات حفاظتی باشد که کارگران را در مقابل پخش مایع‌های خنک کننده حاوی ذرات فلز محفوظ نگهدارد.

ماده 15 ـ روی قلم گیر متحرک یا ثابت ماشینهای خراطی‌ فرم تراش‌، پاشنه تراش‌، کپی و سایر ماشینهای خراطی باید بوسیله حفاظ پوشیده شود.

ماده 16 ـ ماشینهائی که برای خراطی قطعات طویل چوب بکار میرود و قطعه کار فقط بوسیله دو مرغک در روی آن نگهداری میشود باید در قسمت بالا وروی قطعه کارمجهز بحفاظهای نیم گرد متناسب با طول قطعه کار باشد.

ماده 17 ـ ماشینهای خراطی باید مجهز به سر پوشهائی باشد که بدستگاه مکنده مؤثری متصل گردد و غبار و تراشه‌های چوب را از محل تولید گرفته و بخارج از منطقه عمل ماشین هدایت کند.

فصل دوم
ماشین فرز‌- ماشین صفحه تراش‌- ماشین رنده ـ ماشین تراش جای خار برای فلزات

تعاریف‌
الف ـ ماشین فرز ماشین ابزاریست که معمولا برای شکل دادن و تراشیدن سطوح خارجی یا داخلی قطعات فلزی بکار میرود.
این قطعات روی یک میز ثابت یا میز با حرکت کشوئی یاگردان و یا بین دومرغک بسته میشود وعمل تراش بوسیله فرز دندانه‏داری که توسط یک محور گردنده افقی یا قائم بحرکت در می‌آید انجام میشود همچنین میتوان با ابزارهای مخصوص عمل توتراشی‌. سوراخ کردن‌. یا کله‏زنی را روی قطعه کار انجام داد.
ب ـ ماشین صفحه تراش دروازه ای ماشین ابزاری است که برای صاف کردن یا شکل دادن سطوح قطعات بزرگ فلزی بکار میرود و قطعات کار روی یک میز افقی که در زیر قسمت قلم گیر حرکت رفت وآمد انجام میدهد بسته میشود.
-قسمت قلم گیر قابل تنظیم بوده و نسبت بمیز ثابت می‌باشد و قلم رنده به آن نصب شده که قطعه کار را فقط در یکی از جهات حرکت میز برش میدهد.
ج ـ ماشین رنده ماشین ابزاریست که برای صاف کردن و شکل دادن قسمت داخلی یا خارجی قطعات فلزی بکار میرود‌.
قطعات کار را روی یک میز افقی قابل تنظیم محکم میکنند و قلم رنده آن سر کج یا چند لبه میباشد که روی یک قسمت کشوئی نصب شده و در جهت افقی یا قائم روی سطح قطعه کار حرکت رفت و آمد انجام میدهد و معمولا فقط در موقع پیشروی براده برداری می کند.
د ـ ماشین کله زنی ماشینی است که برای رنده کردن قطعات فلزی در جهت قائم بکار میرود و طرز کار آن شبیه بماشین رنده میباشد قلم رنده در حرکت رفت و آمد خود براده برداری کرده و میز کار که قطعه کار روی آن بسته میشود حرکت پیشروی و عمل تنظیم را انجام میدهد.

ماده 18 ـ میزهای گردان افقی در ماشینهای فرز و کله زنی باید بر طبق ماده 9 این آئیننامه حفاظ گذاری شود.

ماده 19 ـ مکانیسم گرداننده تیغه وباردادن خود کار در ماشینهای فرز چنانچه در داخل خود ماشین قرار نگرفته باشد باید حفاظ گذاری شود.

ماده 20 ـ تیغه‌های فرز که برای برش سطح خارجی فلزات بکار میرود و در روی باز و یا محور افقی سوار شده است باید با توجه به نکات زیر حفاظ گذاری شود‌.
الف ـ سطح برش در تمام قسمتها (‌بجز قسمتی که برای فرز کاری باید باز بماند‌) پوشیده شده و این پوشش از دو طرف تا انتهای بازوی حامل فرز که نزدیک به یاتاقان میباشد ادامه یابد.
ب ـ تیغة فرز کاملا بوسیله حفاظ پوشانده شود. این حفاظ باید خود کار بوده عملش طوری باشد که بمحض رسیدن قطعه کار بلبه فرز حفاظ بزاویه معین و بطور خودکار باندازه ای باز شود که عمل فرز کاری میسر گردد.

ماده 21 ـ لبه‌های برنده فرز در ماشینهای فرز قائم باید بوسیله محفظه ای پوشیده شده باشد.

ماده 22 ـ فلکه‌های دستی درمکانیسم باردادن افقی یا قائم فرزها باید دارای شرایط زیر باشد.
الف ـ بوسیله کلاچ یا ضامن شیطانک دار روی بازوی فرمان بقسمی ‌‌سوارشده باشد که درموقع پیشروی خود کار ماشین خلاص شود و بچرخد.
ب ـ مجهز بدسته‏ای باشد که قابل خلاص کردن بوده و دارای فنرهای فشاری باشد تا در موقع احتیاج کارگر بتواند دسته را در محل خود روی فلکه قرار دهد.

ماده 23 ـ فرزهای خودکار باید مجهز بصفحات حفاظتی در مقابل پخش مایعات خنک کننده باشد.

ماده 24 ـ روی دهانه‌های بازمیز ثابت وبدنه ماشین صفحه تراش دروازه ای باید با صفحات فلزی یا با حفاظهای مناسب دیگری پوشیده شود.

ماده 25 ـ کلیه وسایل تغییر جهت حرکت ماشینهای صفحه تراش دروازه‌ای که روباز باشد باید بوسیله حفاظ پوشیده شود.

ماده 26 ـ در صورتی که در ماشینهای صفحه تراش دروازه ای فاصله آزاد در دو پهلوی میز متحرک و انتهای کورس آن یا قطعه کاری که روی آن بسته شده کمتر از 60 سانتیمتر باشد باید برای جلوگیری از ورود افراد باین فضای آزاد نرده‌های حفاظتی نصب گردد.

ماده 27 ـ فرمان قسمت حامل قلم اعم از مکانیسم لنگ‌، هیدرولیکی‌. چرخ دنده ای‌. پیچ کشودار در ماشینهای رنده باید در داخل محفظه‌ای قرارداده شود.

ماده 28 ـ اطراف قسمت کشوئی حامل قلم رنده افقی باید در تمام طول کورس نرده گذاری شود.

ماده 29 ـ تمام قسمتهای متحرک ماشین مخصوص درآوردن جای خار بجز قسمت نگهدارنده قطعه کار باید داخل محفظه ای قرار گرفته باشد.

ماده 30 ـ برای گرفتن ذرات ریز فلزات باید دستگاه مکنده ای پیش بینی شده باشد ایندستگاه درماشینهای قائم در قسمت زیر و در ماشینهای افقی در یکطرف دستگاه باید نصب گردد.

فصل سوم
ماشینهای تراش چوب

تعاریف‌:
ماشینهای تراش چوب عبارتند از ماشین گندگی‌- ماشین فرز نجاری‌، ماشین کف رنده‌، ماشین کام و زبانه درآر‌، ماشین چند کاره‌
الف ـ ماشین گندگی- ماشینی است که برای صاف کردن و پرداخت سطوح و لبه‌های قطعات چوب بکار میرود. در این ماشین قطعه کار روی یک میز افقی حرکت کرده و پس از عبور از مقابل تیغه رنده‌ها بعرض و ضخامت مورد نظر شکل میگیرد. این تیغه رنده‌ها در شیاری که روی استوانه یا محورگردانی که در قاب کشوئی قابل تنظیم نصب گردیده محکم شده است.
ماشینهای کف رنده‌، تراش قابهای در‌، منبت کاری‌، زبانه درآری جزء ایندسته از ماشینها محسوب میشود.
ب ـ ماشین فرز نجاری- ماشینی است که برای برش و شکل دادن لبه قطعات چوب بکار میرود. در این ماشین قطعه کار با فشار از مقابل تیغه فرز عبور مینماید.
ج ـ ماشین کف رنده ماشینی است شبیه بماشین گندگی با این تفاوت که فقط دارای یک محور حامل تیغه رنده در روی میز کار میباشد.
د ـ ماشین کام و زبانه درآر ماشینی است که معمولا در آن ابزار مخصوص کام یا زبانه درآری روی یک محور قائم یا افقی در بالای میز کار سوار گردیده و قطعه کار را که بمیز متحرکی بسته شده است از دم ابزار عبور میدهند در بعضی موارد عمل کام یا زبانه درآری را با بستن قلمهای مخصوص بروی ماشین فرز و عمل کام درآری را با ابزار زنجیری انجام میدهند‌.
هـ ـ ماشین چند کاره ماشینی است که با آن می توان عمل اره کردن‌، سوراخ کردن‌، فرز کردن‌، رنده کردن، و کام و زبانه کردن را انجام داد.

ماده 31 ـ سیلندرها و محورهای حامل تیغه رنده باید مجهز بضامن‌هائی باشد که در موقع عوض کردن تیغه از حرکت دستگاه جلوگیری نماید.

ماده 32 ـ ماشینهای گندگی و فرز چوب بری باید مجهز بسرپوشهای متصل بدستگاه مکنده باشد تا غبار قطعات ریز و تراشه‌های چوب را از محل تولید بخارج از منطقه عمل ماشین هدایت کند.

ماده 33 ـ ماشینهای کف رنده و گندگی با محورهای افقی باید در قسمت جلوی هدایت‌کننده‌ها دارای حفاظهائی باشد که در ارتفاع و در جهت سطح روی میز قابل تنظیم بوده و قسمت کارگیر تیغه‌ها را طوری بپوشاند که قطعه کار بتواند بسهولت از زیر آن عبور نماید‌.

ماده 34 ـ در ماشینهای کف رنده فاصله آزاد بین لبه دهانه و لبه تیغه رنده نباید از3میلیمتر تجاوز نماید.

ماده 35 ـ تیغه‌های ماشین رنده در قسمت زیر میز باید حفاظ گذاری شود.

ماده 36 ـ ماشینهای گندگی که مجهز به غلطکهای تغذیه میباشد باید دارای چنگالهائی باشد که از عقب زدن قطعات چوب ممانعت کند.

ماده 37 ـ کارفرما موظف است دستگیره‌های فشاری در اختیار کارگران قرار دهد تا برای باردادن قطعات کوتاهتر از نیم متر در دستگاه گندگی از آن استفاده شود.

ماده 38 ـ دستگاههای تغذیه خودکار در ماشینهای گندگی باید بوسیله سرپوشها یا حفاظهای فلزی محفوظ شده و فقط قسمتی از آن که محل عبور قطعه کار است باز باشد.

ماده 39 ـ محور حامل ابزار تراش و خود ابزار در ماشینهای کام و زبانه درآری باید بوسیله سرپوشهائی از ورق فولاد که ضخامت آن حداقل 3 میلیمتر باشد یا مصالحی با استحکام مشابه آن محفوظ گردد.

ماده 40 ـ غلطکهای تغذیه در ماشینهای کام و زبانه درآری باید بوسیله حفاظهای فلزی که به بدنه حامل غلطکها ثابت شده محفوظ گردد و طوری نصب شود که فقط قسمت محل عبور قطعه کار باز باشد.

ماده 41 ـ زنجیرها و چرخ دنده‌های تغذیه در ماشینهای زبانه درآری دوبل و ماشینهای مخصوص کام درآری باید بطور کامل در زیر سرپوشی محفوظ شود و فقط قسمتی از زنجیر که برای حمل قطعات بکار میرود میتواند باز باشد.

ماده 42 ـ محل نصب قلم دستگاه فرز نجاری و ماشینهای مشابه چوب بری باید دارای مهره کنتر یا وسایل محکم کننده مشابه باشد تا در موقع کار امکان در آمدن قلم از جای خود و پرتاب شدن نداشته باشد.

ماده 43 ـ ماشینهای فرز و ماشینهای چوب بری مشابه آن که باردادن آنها بطور خودکار انجام نمیشود باید دارای حفاظ قلم فرز باشد این حفاظ باید مسیر تراش بزرگترین قلم فرز ماشین را پوشانده و به تناسب ضخامت قطعه کار قابل تنظیم باشد.

ماده 44 ـ برای تراش دادن قطعات کوچک چوب با ماشینهای فرز یا ماشینهای مشابه آن باید از دستگاه‌ هدایت کننده یا گیره دسته دار استفاده کرد.

این آئیننامه که مشتمل برسه فصل و 44 ماده میباشد باستناد ماده 47 قانون کار در سیصدودوازدهمین جلسه مورخ 1/2/1348 شورایعالی حفاظت فنی بتصویب نهائی رسیده و قابل اجرا است.