آئین‌نامه اجرائی قانون گسترش کشاورزی در قطبهای کشاورزی
مصوب 1355,04,14

هیئت وزیران در جلسه مورخ 14/4/2535 بنا به پیشنهاد شماره 11226/465/1392 مورخ 18/3/2535 وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و باستناد ماده 19 قانون گسترش کشاورزی در قطبهای کشاورزی آئیننامه اجرائی قانون مذکور را مشتمل بر 26 ماده و 10 تبصره بشرح زیر تصویب نمودند:

آئین‌نامه اجرائی قانون گسترش کشاورزی در قطبهای کشاورزی

ماده 1 ـ تعاریف:
الف ـ طرح جامع کشاورزی: طرحی است که با توجه بامکانات توسعه منابع آب و خاک کلیه عوامل مؤثر در تولید کشاورزی و دامداری و صنایع وابسته را دریک منطقه بررسی نموده و نحوه استفاده از این منابع را با رعایت جوانب اقتصادی و اجتماعی بصورت کلی تعیین نماید.
ب ـ طرح تفضیلی کشاورزی: طرحی است که در قالب طرح جامع منطقه، منابع آب و خاک و عوامل تولید را برای منطقه و یا جزئی از منطقه شناسائی نموده و نحوه استفاده از منابع شامل انواع و روشهای بهره برداری، سرمایه گذاریهای لازم، مسائل مربوط به نیروی انسانی و سایر عوامل لازم برای بهره برداری را با توجیه فنی و اقتصادی جزء بجزء تعیین نماید.
ج ـ طرح اجرائی: طرحی است که بر اساس طرح جامع و طرح تفصیلی تهیه میگردد و شامل دستورالعملها، برآوردها و نقشه‌های اجرائی قابل پیاده شدن و اجراء باشد.

تبصره 1 - قانون گسترش کشاورزی در قطبهای کشاورزی از این ببعد در این آئیننامه قانون گسترش کشاورزی نامیده میشود.

تبصره 2 ـ سازمان گسترش و نوسازی کشاورزی و دامپروری مناطق از این پس در این آئیننامه سازمان گسترش و نوسازی نامیده خواهد شد.

تبصره 3 ـ تبصره 60 و 64 قانون اصلاحی بودجه سال 2532 و بودجه سال 2533 از این ببعد در این آئیننامه تبصره 60 و 64 قانون بودجه نامیده میشود.

ماده 2 ـ اصول و مبانی طرح جامع کشاورزی و دامپروری منطقه در هر یک از قطبهای کشاورزی حداقل دو ماه قبل از شروع عملیات اجرائی از طریق رادیو، تلویزیون- روزنامه‌های کثیر‌الانتشار و پخش آگهی در محل باطلاع کلیه صاحبان اراضی و کشاورزان و صاحبان مزارع و شرکتها و اشخاصی که بنحوی در داخل محدوده قطب بامر تولید کشاورزی و دامپروری اشتغال دارند خواهد رسید تا در صورت تمایل ظرف سه ماه از تاریخ صدور آگهی آمادگی خود را با تغییر شکل و جابجا شدن و اصلاح حدود مالکیت و تشکیل واحد بهره برداری اقتصادی و سرمایه گذاری و مطابقت با وضع شبکه آبیاری و زهکشی اعلام نمایند.

ماده 3 ـ کشاورزانیکه در اجرای ماده 2 این قانون آئیننامه اعلام آمادگی نموده اند پس از تخصیص زمین با توجه به ماده 5 قانون گسترش بر اساس طرح تفصیلی و اجرائی که توسط صاحبان زمین یا سازمان گسترش منطقه تهیه میشود و در هر حال بتصویب وزارت کشاورزی و منابع طبیعی (سازمان گسترش و نوسازی منطقه) خواهد رسید در مهلت مقرر که توسط سازمان مذکور اعلام خواهد شد فعالیتهای تولیدی خود را شروع خواهند کرد.

تبصره ـ طرح تفصیلی و اجرائی برای آن عده از کشاورزان که باستناد تبصره 1 ماده 6 قانون گسترش کشاورزی در شرکتهای سهامی زراعی و تعاونی تولید متمرکز میشوند با نظر سازمان گسترش منطقه بعهده شرکت مربوطه خواهد بود.

ماده 4 ـ در مورد اشخاص که ملک آنها در خارج از محدوده قطبها و مناطق طرح قرار دارد و باستناد تبصره 3 ماده 2 قانون گسترش کشاورزی مایل باشند قانون مذکور در املاک آنها اجرا شود پس از بررسی و تأیید لزوم اجرای قانون توسط سازمان گسترش کشاورزی و تصویب شورای سازمان گسترش کشاورزی نسبت باجرای قانون در منطقه و املاک آنان طبق مواد 2 و 3 این آئیننامه اقدام خواهد شد.

ماده 5 ـ مالکین و متصرفین اراضی واقع در محدوده قطبهای کشاورزی مکلفند بر طبق قانون گسترش کشاورزی و ضوابط این آئیننامه نسبت بانجام عملیات کشاورزی و دامپروری و بهره برداری از اراضی ملکی و تحت تصرف خود اقدام نمایند و در غیر اینصورت وزارت کشاورزی و منابع طبیعی میتواند بر طبق قانون گسترش کشاورزی و ضوابط زیر از متخلفین خلع ید نماید.
الف ـ عدم اعلام موافقت کتبی بعد از پایان مهلت موضوع ماده 3 این آئیننامه که بمنزله انصراف از فعالیتهای کشاورزی و دامپروری تلقی میشود.
ب ـ بایر گذاشتن زمین و خودداری از انجام فعالیتهای کشاورزی و دامپروری که در طرح جامع مصوب منظور شده است.
ج ـ تبدیل غیر مجاز نوع استفاده از اراضی کشاورزی و قابل کشاورزی بغیر کشاورزی و نظائر آن.
د ـ اراضی و املاکی که مالکیت آنها مورد اختلاف باشد و یا اساساً تقاضای ثبت نشده باشد بر طبق تبصره ماده 6 قانون گسترش کشاورزی.

ماده 6 ـ آن قسمت از اراضی که بتصرف سازمان گسترش و نوسازی کشاورزی و دامپروری منطقه درآمده است با رعایت ضوابط زیر به کشاورزان مجاز و کسانی که در منطقه بامر تولید اشتغال دارند و یا بسایر متقاضیان که بر طبق قانون گسترش کشاورزی و مقررات این آئیننامه بفعالیتهای کشاورزی بپردازند به تشخیص سازمان گسترش و نوسازی منطقه باجاره داده میشود:
الف ـ زمینهائیکه طبق طرح جامع برای ایجاد باغ و کشت درختان میوه و قلمستان اختصاص دارند بمدت 30 سال.
ب ـ زمینهائیکه طبق طرح جامع بکشت گیاهان یکساله و دو ساله اختصاص دارند بمدت 15 سال.
ج ـ در پایان مدت اجاره در صورتیکه مالک زمین آمادگی خود را با قبول شرائط ماده 2 این آئیننامه اعلام نماید اراضی مذکور در اختیار او قرار داده میشود تا با رعایت ضوابط طرح جامع اقدام نماید و در غیر اینصورت در تنظیم سند اجازه جدید اولویت با مستأجر قبلی خواهد بود.
ه‍ - سازمان گسترش و نوسازی در مواردیکه مستأجر به تعهدات خود عمل نکند مکلف است نسبت به فسخ قرارداد اجاره و واگذاری زمین به داوطلبان و سرمایه گذاران با نظر هیئت مذکور در ماده 8 قانون گسترش کشاورزی اقدام نماید.

ماده 7 ـ در مورد اسناد مالکیتی که پس از جابجا شدن و تعیین محدوده جدید صادر میگردد در صورتیکه ملک قبلی در رهن و یا در وثیقه اشخاص حقیقی و یا حقوقی و بانکها بوده باشد با توافق طرفین، ملک جدید نیز در رهن و وثیقه قرار خواهد گرفت و موضوع در اسناد صادره جدید منعکس میشود و در صورت عدم توافق در حدود مقررات ماده 7 قانون گسترش کشاورزی اقدام خواهد شد.

ماده 8 ـ وظایف هیئت 5 نفری مذکور در ماده 8 قانون گسترش کشاورزی بشرح زیر میباشد:
الف ـ اتخاذ تصمیم در مورد تعیین ارزش عرصه و اعیانیهائیکه در اجرای قانون گسترش کشاورزی و این آئیننامه پیش بینی شده است.
ب ـ اتخاذ تصمیم در مورد تعیین خساراتیکه بر طبق قانون گسترش کشاورزی و مقررات این آئیننامه بایستی توسط دولت پرداخت شود.
ج ـ اتخاذ تصمیم درباره اجاره اراضی به متقاضیان و سرمایه گذاران طبق ماده 8 این آئیننامه.
د ـ تعیین مال‌الاجاره زمینهائیکه در اجرای ماده 5 این آئیننامه بتصرف سازمان گسترش کشاورزی و دامپروری منطقه درآمده است.

ماده 9 ـ وظائف هیئت سه نفری موضوع ماده 5 قانون گسترش کشاورزی بشرح زیر میباشد:
الف ـ اتخاذ تصمیم در مورد تعیین محدوده‌های جدید مالکیت‌های اراضی مزروعی بمنظور اصلاح شکل و ابعاد اراضی و رفع پراکندگی آنها.
ب ـ اتخاذ تصمیمم در مورد تشکیل گروه و جور کردن خرده مالکینی که مساحت اراضی آنها از مقیاس اقتصادی (20 هکتار) کوچکتر بوده و مشمول تبصره 1 ماده 6 قانون گسترش کشاورزی نباشند.

ماده 10 ـ مورادیکه بوسیله‌ هیئتهای سه نفری و پنج نفری موضوع ماده 5 و8 قانون گسترش کشاورزی بایستی مورد رسیدگی و اتخاذ تصمیم قرار گیرد قبلا توسط سازمان گسترش و نوسازی منطقه بررسی و با توجه بارتباط موضوع به‌ هیئتهای مذکور پیشنهاد و پس از تصویب توسط سازمان گسترش و نوسازی منطقه بمورد اجراء گذارده خواهد شد.

ماده 11 ـ کشاورزان، خرده مالکان و مالکانیکه مساحت اراضی هر یک از آنان بیش از 10 هکتار و کمتر از 50 هکتار میباشد میتوانند با مشارکت و سهم بندی و با راهنمائی سازمان گسترش و نوسازی کشاورزی و دامپروری منطقه در یک شرکت تولید کشاورزی متمرکز شوند، و از تسهیلات و مزایای تبصره 60 و 46 قانون بودجه نظیر شرکتهای سهامی زراعی یا تعاونیهای تولید بهره مند گردند.

تبصره ـ در مورد مالکیتهای 10 هکتار و کمتر با رعایت تبصره 1 ماده 6 قانون اقدام میشود.

ماده 12 ـ در مورد اشخاص مشمول مواد 6 و 7 این آئیننامه که در اجرای قانون گسترش کشاورزی خسارت آنان براساس ماده 8 قانون مذکور تعیین میشود در صورتیکه در اجرای برنامه‌های کشاورزی و دامپروری از بانکهای تخصصی وام گرفته باشند ترتیب لازم داده میشود که در موقع تصفیه خسارت و جابجائی، حقوق بانکهای مربوط حفظ شود.

ماده 13 ـ تفکیک و تقسیم اراضی خارج از محدوده قانونی شهرها که قبل از تهیه طرحهای جامع بهره وری از سرزمین شامل کلیه اراضی اعم از اراضی دائر و بائر میباشد بجز مواردیکه بموجب این آئیننامه مستثنی شده است به کمتر از 20 هکتار و باغات به کمتر از 10 هکتار ممنوع است. تفکیک و تقسیم و تبدیل استفاده اراضی پس از تهیه و تصویب طرحهای جامع بهره وری از سرزمین براساس مصوبات طرحهای مذکور انجام خواهد شد.

ماده 14 ـ محدوده قانونی شهرهائیکه تا تاریخ تصویب این آئیننامه بتصویب مراجع مربوط نرسیده باشد پس از تصویب مراجع قانونی مربوط از نظر رعایت قانون گسترش کشاورزی منوط به تأیید وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و یا واحدهای تابعه آن که اختیار لازم از طرف وزیر کشاورزی و منابع طبیعی به آنها تفویض شده باشد میباشد.

ماده 15 ـ تفکیک اراضی در خارج از محدوده قانونی شهرها بمنظور اجرای طرحهای صنعتی- معدنی- ایجاد مجتمعهای مسکونی و شهرکها و همچنین طرحهای دیگر که در اثر تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور لازم باشد طبق شرایط زیر میباشد:
الف ـ اجرای طرح مورد تأیید دستگاه دولتی مربوط باشد.
ب ـ موافقت وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و وزارت تعاون و امور روستاها از لحاظ تفکیک و تبدیل استفاده زمین کسب شود.
ج ـ متقاضی کتباً تعهد نماید که اراضی مورد نظر منحصراً برای اجرای طرح مورد استفاده قرار گیرد.
د ـ در مورد شهرکهای غیر روستائی طرح مربوطه به تأیید شورای عالی شهرسازی برسد.
ه‍ - مقررات مذکور در آئیننامه مربوط باستفاده از اراضی و احداث بنا و تأسیسات در خارج از محدوده قانونی شهرها مصوب جلسه مورخ 27/3/2535 هیئت وزیران در مورد ایجاد ساختمانها و تأسیسات مربوط بآن و شهرک سازی رعایت شود.
و ـ اجرای طرح به پیشنهاد مشترک وزارتخانه‌های کشاورزی و منابع طبیعی- مسکن و شهرسازی و کشور بتصویب هیئت وزیران برسد.

تبصره ـ در صورتیکه متقاضی بر طبق مفاد این ماده نسبت به تفکیک و تبدیل نوع استفاده اراضی اقدام نموده ولی نخواهد و یا نتواند اراضی را ظرف مدتی که در تصویبنامه‌ هیئت وزیران تعیین میشود برای اجرای طرح مورد استفاده قرار دهد و اراضی را بدون استفاده نگهدارد اجازه تبدیل و تفکیک کان لم یکن خواهد بود.

ماده 16 ـ تفکیک و تقسیم زمین برای ایجاد صنایع و کارخانجات در نواحی صنعتی که در طرحهای جامع و عادی شهرها معین شده است و یا در محدوده شهرهای صنعتی مجاز میباشد.

تبصره ـ وزارتخانه‌های کشاورزی و منابع طبیعی- نیرو- صنایع و معاون و مسکن و شهرسازی مکلفند نسبت به تعیین محل شهرهای صنعتی مورد احتیاج مناطق مختلف کشور اقدام نمایند.

ماده 17 ـ تفکیک اراضی مشاع و تقسیم و تفکیک اراضی موروثی به قطعات کمتر از 20 هکتار و باغات کمتر از 10 هکتار و تبدیل استفاده اراضی کشاورزی و قابل کشاورزی مشاعی و موروثی بجز در مواردیکه در این آئیننامه تعیین شده است ممنوع است و مالکین املاک مشاع و موروثی مشمول این ماده میتوانند بیکی از طریق زیر اقدام نمایند:
الف ـ سهم مالکیت خود را بسایر وراث بفروشند و یا اجاره دهند.
ب ـ با تشکیل شرکت نسبت به بهره بردای مشترک از اراضی ملکی خود بصورت یکپارچه اقدام نمایند.
ج ـ سهم مالکیت خود را بکشاورزان مجاز و یا متقاضیان دیگر اجاره دهند و یا منتقل نمایند.
د ـ با حفظ وضع مشاعی اراضی، بصورت مفروزالرعیه بهره برداری نمایند.
ه‍ - هر نوع اقدام دیگری که بهره برداری از مجموع اراضی را امکان پذیر نماید.

تبصره 1 ـ در صورتیکه وراث و مالکین مشاع نخواهند یا نتوانند بیکی از طرق فوق از اراضی کشاورزی و یا قابل کشاورزی خود بهره بردای نمایند و اراضی خود را بدون استفاده نگهدارند وزارت کشاورزی و منابع طبیعی مکلف است طبق مواد 12 و 13 قانون گسترش کشاورزی نسبت به خلع ید از مالکین و یا وراث و اجاره اراضی با نظر هیئت مذکور در ماده 8 قانون گسترش کشاورزی اقدام نماید.

تبصره 2 ـ زارعین مشمول مقررات اصلاحات اراضی در واگذاری سهم مالکیت خود باید طبق قانون نحوه انتقال اراضی واگذاری بزارعین مشمول مقررات اصلاحات اراضی با اجاره وزارت تعاون و امور روستاها اقدام نمایند.

ماده 18 ـ انجام معاملات و خرید و فروش مالکیتهای مشاع و مفروز کمتر از 20 هکتار در خارج از محدوده قانونی شهرها بشرطی که کلیه مالکیت هر مالک مورد معامله و خرید و فروش قرار گیرد و زمین در نتیجه آن بقطعات کوچکتر تقسیم نشود بلامانع میباشد.

تبصره ـ در مورد اراضی کشاورزی خریدار مکلف است این اراضی را کماکان مورد استفاده کشاورزی قرار دهد و در غیر اینصورت و تبدیل استفاده اراضی کشاورزی، وزارت کشاورزی و منابع طبیعی طبق مواد 12 و 13 قانون گسترش کشاورزی نسبت به خلع ید از متخلف و اجاره اراضی با نظر هیئت مذکور در ماده 8 قانون گسترش کشاورزی اقدام خواهد نمود.

ماده 19 ـ تفکیک زمین برای ایجاد صنایع وابسته بکشاورزی از قبیل صنایع قند- فرآورده‌های دامی کارخانجات خوراک دام- تهیه کنسرو- کمپوت سازی- سردخانه- کشتارگاه- روغن کشی- میوه خشک کنی- پنبه پاک کنی- چائی خشک کنی- برنج پاک کنی- بوجاری بذر- سیلو- فرش بافی- ریسندگی، صنایع دستی روستائی- انبار کالاهای کشاورزی- تعمیرگاه و توقفگاه ماشین‌آلات کشاورزی و نظائر آن موکول بموافقت وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و وزارت تعاون و امور روستاها میباشد.

ماده 20 ـ تفکیک و تبدیل استفاده اراضی کشاورزی و یا قابل کشاورزی بمنظور ایجاد تأسیسات مورد نیاز خدمات عمومی از قبیل هتل- متل- کمپینگ- قهوه خانه- پمپ بنزین- تعمیرگاه و توقفگاه اتومبیل در جاده‌ها و نظائر آن طبق آئیننامه مربوط به استفاده از اراضی و احداث بنا و تأسیسات در خارج از محدوده قانونی و حریم شهرها مصوب هیئت وزیران خواهد بود.

ماده 21 ـ مقررات این آئیننامه شامل تأسیسات ساختمانی- صنعتی- معدنی- شهری- کشاورزی و غیره که قبل از تصویب قانون گسترش کشاورزی با اجازه مراجع ذیربط در مرحله اجرا و ساختمان بوده است نمیباشد.

ماده 22 ـ حد معقول و متعارف مستحدثات زراعی و دامپروری و ساختمان مسکونی از شمول ماده 12 قانون گسترش کشاورزی مستثنی شده است در مورد مستحدثات زراعی از قبیل گاراژ- انبار- سیلو- گلخانه- تأسیسات- مرغداری- دامداری- پرورش ماهی- کرم ابریشم و نظائر آن طبق ضوابطی که بوسیله وزارت کشاورزی و منابع طبیعی تعیین و اعلام میگردد، میباشد و در مورد ساختمانهای مسکونی تابع ضوابط تعیین شده بوسیله وزارت مسکن و شهرسازی خواهد بود.

ماده 23 ـ ضوابط مربوط بباغات و قلمستانها که بمرحله بهره برداری اقتصادی رسیده باشد موضوع تبصره 4 ماده 12 قانون گسترش کشاورزی بشرح زیر میباشد:
الف ـ حداقل تعداد نهال در باغات میوه و مو در هر هکتار 200 اصله و خرما و زیتون حداقل 100 اصله و در قلمستانها از دو هزار اصله تجاوز نماید.
ب ـ سن درختان غرس شده 5 سال باشد.
ج ـ آب کافی برای مشروب نمودن باغ و قلمستان موجود باشد.

ماده 24 ـ در کلیه مواردیکه در این آئیننامه موضوع تبدیل استفاده از زمین برای ایجاد شهرک استقرار صنایع بهره بردای از معادن و غیره مطرح باشد بایستی در مرحله اول زمینهائی که از نظر طبقه بندی خاک در رده‌های 5 و 6 قرار دارد مورد استفاده قرار گیرد و حتی‌الامکان خاکهای گروه 1 و 2و و3 و 4 بامور کشاورزی اختصاص داده شود.

ماده 25 ـ وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و وزارت تعاون و امور روستاها ضمن اتخاذ تدابیر لازم بمنظور حفظ و حراست اراضی کشاورزی و قابل کشاورزی و جلوگیری از تبدیل استفاده از آنها برای مصارف غیر زراعی اقدامات زیر را معمول خواهد نمود:
الف ـ تشکیلات و تجهیزات مورد نیاز برای انجام منظور فوق را در مناطقی که لازم تشخیص داده شود و همچنین در هر یک از سازمانهای گسترش و نوسازی فراهم مینماید.
ب ـ بمنظور هماهنگ کردن اقدامات دستگاههای دولتی ذیربط برای جلوگیری از تبدیل اراضی در خارج از محدوده قانونی شهرها کمیته ای مرکب از نمایندگان وزارتخانه‌های کشاورزی و منابع طبیعی- تعاون و امور روستاها- نیرو- کشور- مسکن و شهرسازی- سازمان ثبت اسناد و املاک در وزارت کشاورزی و منابع طبیعی تشکیل میگردد تا در موقع ضروری نسبت به بررسی و رفع مشکلات احتمالی اقدام و اتخاذ تصمیم نماید.
وظائف دبیر خانه این کمیته بعهده سازمان گسترش کشاورزی میباشد.
ج ـ در استانها نیز کمیته ای نظیر کمیته بند ب مرکب از مسئولان استانی دستگاههای مذکور و سرجنگلداری در ادارات کل کشاورزی تشکیل میگردد.

ماده 26 ـ در مواردیکه در این آئیننامه اجازه مشترک وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و وزارت تعاون و امور ورستاها ضروری است تا قبل از تشکیل سازمان گسترش و نوسازی منطقه ای کمیته‌های مشترکی که اعضای آنرا وزارت مربوط تعیین مینمایند تشکیل میگردد و مصوبات این کمیته‌ها که در حدود مقررات این آئیننامه تصویب شده باشد لازم‌الاجرا است.

وزیر مشاور و معاون اجرائی نخست وزیر- ‌هادی هدایتی